• thema
• auteur
• tijdschrift
• datum (aflopend)

Gezonde scholen rukken op / Dr. Hein van Bohemen

Het duurzaam ontwerpen van schoolgebouwen neemt toe. In dit artikel legt de auteur het accent op het ontwerp, de inrichting, het beheer en onderhoud van groene daken en groene gevels die ook een rol kunnen vervullen bij de opvoeding en het onderwijs. 

Natuurbeleving een verzamelrecensie / Kees Both

In deze recensie worden verschillende uitgaves behandeld over het thema 'natuurbeleving'. Opdrachten die je met kinderen kunt doen in de 'echte' natuur, zijn vaak ook voor volwassenen nog leuk! Bij elkaar worden in de verschillende publicaties honderden ideeen voor activiteiten gegeven.

Speelnatuur: een hype of een visie / Mariska Thieme-Schrever

Groen is gezond en natuurlijk spelen is in opmars. Veel gemeenten springen hierop in door natuurspeelplaatsen te realiseren. Een visie blijkt echter vaak te ontbreken. Een speelplek waar boomstammen worden neergelegd is niet per definitie een leuke en uitdagende speelplaats. Want er is een groot verschil tussen een hype en een visie.

Bijzonder Berlijn / Marjan Deurloo

Rijk geillustreerde impressie van de Springzaadexcursie naar Berlijn, eind mei 2010. "Alle 24 deelnemers aan deze excursie vergaapten zich drie dagen lag aan talloze groene speelplekken, parken, buurttuinen en schooltuinen in Berlijn. Ook een bouwspeelplaats en een Joods kerkhof werden niet vergeten. Georg Coenen, pedagoog, en Manfred Dietzen, landschapsarchitect, van "Gruen macht Schule" helpen vanuit de overheid scholen en kinderopvang met het inrichten van hun groene buitenruimte. Zij waren onze perfecte gidsen."

Een natuurspeelbos aan de Ellbogensee - nieuwe kansen voor een natuurcamping / Antje Schwabersberger

Waar het bondsland Brandenburg eindigt en Mecklenburg begint, 'durfde' een Nederlands/Duits gezin het aan om een natuurcamping over te nemen. Daarmee nam hun leven een andere wending en kreeg de camping een nieuw gezicht met een sympathieke, individuele noot.

Pedagogische inspiratie van een Jenaplandeskundige / Rieke de Kool

Uitgebreid interview met Kees Both, de auteur van veel van de op deze website opgenomen artikelen, over zijn werk, achtergronden, motivatie.

Vaste grond onder de natuurtuin / Tonneke Bekkers

Een goed doordachte natuurtuin bij een school of kinderopvang is een vertaling van de pedagogische ideeen van de organisatie.

De kwaliteit van de natuur / Tonneke Bekkers

Tonneke Bekkers geeft in dit artikel een pedagogische visie waarin natuurbeleving centraal staat. Ze biedt kinderopvangorganisaties nieuwe kansen om kwaliteitsverbetering mogelijk te maken. Deze visie moet dan wel consequent doorgevoerd worden bij de inrichting van de binnen- en buitenruimte, de keuze van materialen en het aanbod natuuractiviteiten.

Werken aan een klein paradijs / Marc Veekamp en Kees Both

Het proces van de ontwikkeling van de in een eerder artikel geportretteerde 'ontdektuin' wordt beschreven. Dat gebeurt aan de hand van de fasen in deze ontwikkeling. Per fase worden aandachtspunten beschreven, maar ook mogelijke valkuilen. De tuin werd geleidelijk gerealiseerd in werkdagen met ouders. Een hovenier was daarbij begeleider. Tenslotte wordt de financiële kant van de ontwikkeling van deze tuin uit de doeken gedaan.

Duurzame landschappen voor kinderen. Samenvatting van en reflectie op 'The systainable landscape', van Susan Herrington. / Kees Both

Voor kinderen ontworpen landschappen tonen:
-hoe over de omgang met de natuur wordt gedacht;
-welke waarden over de omgang met de natuur op volgende generaties worden overgedragen.
Bij scholen, kinderdagverblijven, etc. worden steeds vaker natuurrijke landschappen voor kinderen worden in toenemende mate ontwikkeld. Het zijn belangrijke middelen voor een opvoeding tot een natuurbetrokken bestaan. Informeel leren door spel en formeel leren komen hier beide aan bod.
Dit document doet verslag van het leerproces van een ontwerper. Samen met anderen ontwerpt zij tuinen bij scholen en centra voor kinderopvang, op de schaal van de enkele instelling en als 'master plan' voor een hele groep scholen. Het verslag culmineert in een internationale ontwerpwedstrijd voor enkele scholen in een park dat deel uitmaakt van een ecologische wijk. Het verhaal biedt vele praktische tips, maar ontwikkelt vooral een visie op het ontwerpen van natuurrijke plekken voor kinderen. Het levert bouwstenen voor de conceptontwikkeling ten behoeve van de ontwikkeling van zulke plekken.

Een klein paradijs / Marc Veekamp en Kees Both

Een portret in woord en (een beetje ook) in beeld van de 'ontdektuin' van een school. Allereerst hoe de tuin er uit ziet en welke elementen daar te vinden zijn op een verhoudingsgewijs klein oppervlak. Enkele leerkrachten komen aan het woord en vertellen over hun beleving van de tuin. Tenslotte wordt het leerproces van team en ouders beschreven bij het gebruik van de tuin, in het bijzonder van het moestuingedeelte.

Schaukelfee und Klettermax / Josien Penraat

In mei 2009 gaf de natuur- en bewegingspedagoge Alexandra Schwarzer de cursus 'Schaukelfee und Klettermax' - hoe maak je van touwen tijdelijke speelconstructies. De eendaagse cursus werdgegeven op het terrein van de Speeldernis in Rotterdam.

Natuur voor de allerjongsten: groen in de kinderopvang / Kees Both

Er werd landelijk een 'Pedagogisch Kader Kindercentra 0 - 4 jaar' ontwikkeld, als raamwerk voor praktijkontwikkeling, kwaliteitszorg en professionalisering in de opvang van de jongste kinderen. .
Binnen dit raamwerk is ook een hoofdstuk over 'Natuur en fysieke omgeving' opgenomen, ook te omschrijven als 'natuur en techniek'. Daarin wordt beschreven wat het belang is van een natuurrijke omgeving voor de ontwikkeling van baby's en peuters, hoe je zo'n omgeving kunt inrichten en hoe je de kinderen kunt begeleiden in hun ontmoeting met die omgeving.
Het artikel geeft een overzicht van dit 'groene' hoofdstuk binnen het Pedagogisch Kader, voorafgegaan door een inleiding over 'groene kinderopvang' in het algemeen.

Natuurgerichte intelligentie / Kees Both

De Amerikaanse psycholoog Howard Gardner gaat er vanuit dat en niet een soort intelligentie bestaat die samenvalt met wat het IQ genoemd wordt, maar dat er verschillende soorten intelligentie of 'talenten' bestaan. Hij beschreef acht van zulke 'intelligenties'. Een daarvan is 'natuurgerichte intelligentie'. Kinderen die daarmee begiftigd zijn hebben een onderzoekende houding ten aanzien van de natuur. Deze richt zich op de verscheidenheid in de natuur en het zoeken van patronen in de werking van de natuur. Aan de hand van een checklist van 23 punten kunnen scholen nadenken over de vraag in hoeverre natuurgerichte intelligentie bij hen tot zijn recht komt.

Genieten in de schooltuin / Jos Korsten

(...) 'Eigenlijk kun je gerust stellen, aan het eind van een jarenlang proces, dat de schooltuin nu echt leeft. Er gebeurt regelmatig van alles. Er worden dingen gemaakt, onderzocht en vastgelegd, er wordt gevierd en van kunst genoten, er wordt onderhoud
gepleegd en verzorgd, er wordt gespeeld en samen beleefd, er vinden ontmoetingen plaats en er is verwondering. Wat wil je nog meer?
Als dát geen genieten is voor een jeugd, die verder dan ooit van de natuur afstaat? Het is meer dan de moeite waard om ze daar weer naar terug te brengen!' (Jos Korsten, NME coordinator en leerkracht van groep 8, basisschool 't Kiemveld, Den Dungen, N. Br.)

Buitenspelen is ook bewegen / Kees Both en Josine van den Boogaard

Kinderen moeten meer bewegen, onder andere om overgewicht tegen te gaan. Daarbij wordt deelname aan de georganiseerde sport meestal als belangrijkste remedie gezien, waaronder samenwerking van scholen en sportverenigingen. Maar sportdeelname is niet voor alle kinderen een passende preventiemaatregel. Een bredere, minder verkokerde benadering is nodig: het bevorderen van veelzijdig bewegen, met name door uitdagen tot buitenspel. Het mogelijk maken daarvan door zorg voor een bewegingsrijke leefomgeving is een belangrijke pedagogische opgave. De Speeldernis in Rotterdam is een inspirerend voorbeeld van zo'n bewegingsrijke leefomgeving..

De boom in / Paul Janssen, Kees Both en Josine van den Boogaard

Een pleidooi voor levende klimbomen voor kinderen in de stad vanuit drie perspectieven:
Pedagogisch - Het klimmen in bomen levert belangrijke ontwikkelingsstimulansen voor kinderen, waaronder het verwerven van durf en doorzettingsvermogen en andere 'life skills', aandachtig en veelzijdig bewegen, een boom op een intieme wijze leren kennen, het genieten van het bovenin een boom zitten.
Ecologisch en boomtechnisch - De vorm van de boom en een lage takinzet zijn van belang, maar ook de plaatsen waar de geschikte bomen staan. In het bijzonder bosplantsoen geeft veel mogelijkheden, voor het spel van kinderen en om goede klimbomen te laten ontwikkelen. Er wordt een lijst van geschikte bomen en aanwijzingen voor snoeien gegeven.
Aansprakelijkheid en veiligheid - de verantwoordelijkheid van beheerders en opvoeders, evenals de juridische kant worden uitvoerig besproken. Natuurlijke, levende bomen vallen buiten het Warenbesluit Attractie- en Speeltoestellen, maar er is wel een zorgplicht.
Het artikel wordt besloten met aanbevelingen, een kliminstructie voor kinderen en een literatuurlijst.

Buiten spel met losse dingen / Kees Both

In de wereld van de landschapsarchitecten spreekt men wel van een 'theory of loose parts' -  een theorie van losse dingen. Losse dingen -  zoals bladeren, takken, stenen -  zijn gemakkelijk en op vele wijzen te hanteren en te combineren en stimuleren daardoor de creativiteit meer dan statische structuren. Dat geldt ook van materialen als grond/zand, die gemakkelijk te vormen en in combinatie met andere dingen te gebruiken zijn. Dat geldt ook voor water.
Deze theorie wordt beschreven voor de buitenruimte van een school: onder andere het maken van 'heksensoep' en mandala's en het bouwen van een prehistorisch huis.

2 aan 2 / Jan van Schaik en Wouter van Santen

Over de aanleg van een natuurlijke speelplaats bij BSO 2 aan 2 in Den Haag. Een spectaculaire metamorfose van een heel saai speelterrein in een binnenhof tot een zeer afwisselende, natuurrijke en spannende buitenruimte met enkele verrassende elementen, zoals een glijboom uit een oude appelboom, een mooie houten schuur met vegetatiedak en gedurfde vormen, een waterbaan van oude tegels etc. Een mooi leerproces ook van een creatieve hovenier en een (wilgen)kunstenaar.

Wilde mogelijkheden: het beheer van speelnatuur / Paul Janssen en Kees Both

Kinderen hebben voor hun buitenspel een sterke voorkeur voor 'wilde landjes'. Speelnatuur heeft de kenmerken van zulke terreinen: natuur die veel dynamiek verdraagt. Ontwikkeling en beheer van natuurspeelplaatsen zijn het meest gebaat bij een integrale benadering, door betrokkenheid van scholen, burgers, e.a. bij het vormgeven en beheren van hun leefomgeving.
Belangrijke principes zijn: zorgen voor een vorm van toezicht en zorg voor op de plek toegesneden beheer. Voorbeelden daarvan worden gegeven.

Levend leren / Kees Both

Levend leren is leren over de echte wereld, voor de echte wereld en daarom ook in de echte wereld. Een school moet daarbij ook mogelijkheden scheppen voor informeel, speels, zelfgeorganiseerd leren, naast het gerichte, formele leren. Enkele voorbeelden daarvan worden in het artikel beschreven, zoals in bomen klimmen, eetbare wilde planten zoeken en als voedsel bereiden, hutten bouwen, op de boerderij werken, spelen met water. De leefsituatie van kinderen wat betreft mogelijkheden voor dergelijke vormen van informeel leren verandert sterk, c.q. verarmt. Dat vereist een verandering van de rol van de school: die moeten dergelijke mogelijkheden wel scheppen.

Adopteer een boom - middenbouw 2 / Kees Both

Doekatern, passend bij de artikelen 'Adopteer een boom' en 'Spelend leren (De Wereld van het Jonge Kind, 2006)

Laat je flora maar thuis / Jan van Boeckel

In natuur- en milieueducatie kan het moeilijk zijn om interesse te wekken bij jongeren. Te zeer op natuurwetenschappelijke leest geschoeide programma's en een overdosis aan informatie over achteruitgang van ecologische diversiteit lijken ze eerder af te stoten dan warm te maken voor de natuur. Mogelijk biedt een kunstzinnig geïnspireerde benadering van natuureducatie nieuwe openingen. In dit artikel een aantal inspirerende voorbeelden uit de Noordelijke landen.

Ruimte voor bewegen / Kees Both

Bij kinderen geldt: bewegen is leven. Maar het bewegen van kinderen wordt vaak belemmerd, wat leidt tot 'bewegingsarmoede' en de negatieve gevolgen daarvan voor de fysieke en mentale gezondheid.
In dit artikel wordt gepleit voor het bevorderen van alledaagse vormen van bewegen op school, het lopen of fietsend naar school gaan (met de belevenissen onderweg die daar ook bij horen) en het vrije veelzijdige buitenspel in de dagelijkse leefomgeving en bij school. Bij het laatste bieden in het bijzonder natuurspeelplaatsen en schoolnatuurtuinen stimulansen tot veelzijdig bewegen.
Het gaat om bewegen als principe van een gezonde school en een gezonde leefomgeving.

Mirakel & Spektakel / Willy Leufgen

Op een zomerse 'Dag van de Arbeid' bezochten 25 Springzaadvrienden o.l.v. ecologisch hovenier Paul van Eerd een 6-tal buitenterreinen van kinderdagverblijven en naschoolse opvang in de 'mediastad'. Met elkaar kijken en reflecteren over het proces van omvorming van en dozijn buitenterreinen van Stichting Kinderopvang Hilversum.

Speelwater bij school / Kees Both

Voorbouwend op het vorige artikel wordt de verbinding tussen waterbeheer en natuurbeleving beschreven zoals een andere school dat vormgeeft. De vraag hoe je daarbij draagvlak kunt verwerven in het team en bij ouders krijgt daarbij in het bijzonder aandacht, evenals de verschillende verschijningsvormen van water op het schoolterrein en het omgaan met risico's. Er is bij deze omgang met water meer aan de hand dan 'aardig' spel. Er is zelfs een existentiële dimensie in het spel.
Het artikel wordt afgesloten met een aantal aanbevelingen.

Spelen met water / Kees Both

Er vallen steeds vaker enorme regenbuien. De afvoer van al dat water in de gebouwde omgeving is een groot probleem. Of is het een kans? Bijvoorbeeld als je het water tijdelijk vasthoudt en infiltreert op het schoolterrein. En dat water benut als 'ontwikkelingsmateriaal' voor de kinderen. Mogelijkheden daarvoor worden beschreven, mede aan de hand van de praktijk van twee scholen.

Bekijk de wereld eens met de ogen van een kind / Ity Busstra

Mooi verhaal over een natuurlijke droom-, speel- en ontdektuin rondom een oude boerderij met een kinderatelier aan de rand van Dedemsvaart: De Kleine Tuinman. Kinderen kunnen hier naar hartelust spelen op een 'wild landje'.

Natuur als bondgenoot bij zorgverbreding / Kees Both

Natuur (planten en dieren, natuurrijke plekken) draagt bij aan het welzijn en een brede ontwikkeling van kinderen, alle kinderen. Aandachtsherstel (= 'mentaal uitrusten') is daarbij een belangrijk sleutelbegrip. Natuur werkt ook preventief wat betreft het ontstaan van aandachtsproblemen. Bij kinderen met aandachtsproblemen kan natuur matigend, ontspannend werken. Natuur is daarom een bondgenoot bij zorgverbreding.

Adopteer een boom - middenbouw 1 / Kees Both

Doekatern, passend bij de artikelen 'Adopteer een boom' en 'Spelend leren (De Wereld van het Jonge Kind, 2006)

Natuurspeelplaats Marne - een avontuur voor iedereen! / Jeanette van der Meulen

Pionier en bruggenlegger Jeanette van der Meulen, werkzaam in de opvang voor kinderen in de basisschoolleeftijd bericht, een jaar na voltooing, vol enthousiasme over de ontwikkeling van een natuurspeeltuin op 'haar' BSO KinderRijk Marne in Amstelveen.

De Prettige Wildernis / Els Huigens en Jean-Francois Van den Abeele

Beschrijving van een park in wording in de Gentse deelgemeente Sint-Amandsberg dat gegroeid is met de bewoners van de buurt. Een groep gedreven buurtbewoners die zich ooit verenigden in een actiegroep om de bestaande groenzone op een vml. vuilstort als ecologisch park te helpen bewaren. Een buurt waar ontmoeting centraal staat. En die even gedreven vakmensen vonden om met hen hun dromen te realiseren, o.a. een bijzondere natuurspeeltuin.

Het spoor laat buurtinitiatief ontsporen / Harrie Wagemakers en Maria Evelein

Poetisch verhaal over een prachtige, verborgen buurt- en kindertuin langs de spoorlijn in Utrecht, bedreigd door uitbreidingsplannen van onze 'mobiliteitsdrang'.

Adopteer een boom. Bomen het jaar rond / Kees Both

Niet het vele is goed, maar het goede is veel. Dat geldt ook voor de leerstof van natuuronderwijs. In dit artikel wordt dit pedagogische principe geïllustreerd aan het adopteren van een boom door kleutergroepen in de basisschool. Voor het spelen en werken rond die concrete boom wordt en jaarkalender van activiteiten voorgesteld. Een aantal van die activiteiten worden uitvoeriger beschreven in het katern 'Spelend leren' over 'Bomen', dat te downloaden is van www.hjk-online.nl/archief.

Het Educatieve Erf van Hogeschool Edith Stein / Lowie Gilissen

In dit artikel geven drie direct betrokkenen hun visie op het realiseren van een natuurrijke schoolomgeving bij de PABO in Hengelo - een schoolvoorbeeld: Lowie Gilissen, docent, over een rijke leeromgeving buiten de muren, Bas Slaman, ontwerper, over een samenhangend plan en Johan Geerdink, uitvoerder, over de aanleg van een educatief waterlandschap.

Kinderen kleien zich naar ons voorbeeld / Gerwine Wuring

Pleidooi om in de natuur- en milieu-educatie meer aandacht te schenken aan de houding van volwassenen in hun relatie met de natuur. In het belang van de kinderen waarmee ze werken. Immers onze onbewuste overtuigingen, onze innerlijke natuur en onze niet uitgesproken boodschappen ten aanzien van de natuur, daarover leren de kinderen het meest. Ondanks al onze goede bedoelingen om hen meer speelruimte te geven in de natuur, mogen wij niet op hen afschuiven wat we zelf zo moeilijk voor elkaar kunnen krijgen. Namelijk ons wezenlijk en diep van binnen verbonden te weten met de natuur en daar naar te handelen.

Speeluitdagingen in de achtertuin / Anneke Rodenburg

Ontwerp en aanleg van een natuurrijke speel- en leertuin is niet alleen interessant voor scholen of kinderdagverblijven maar kan ook letterlijk voor de eigen deur beginnen. De auteur van dit bijzondere artikel beschrijft de stappen van droom, voorbereiding, ontwerp en aanleg van een spannende, avontuurlijke tuin tot het enthousiaste gebruik er van door haar eigen kinderen (en vriendjes).

Leve de verscheidenheid / Kees Both

Scholen kunnen hun buitenruimte op verschillende manieren op een natuurrijke wijze inrichten. Die verschillen hangen samen met verschillen in visie - accenten die de school wil leggen - en in de situatie ter plaatse. In dit artikel worden drie scholen vergelijkenderwijs geportretteerd aan de hand van een aantal aandachtspunten. Daarbij is er niet alleen aandacht voor ontwerp en aanleg, maar ook voor gebruik en beheer. Lezers kunnen zich aan deze portretten spiegelen.
De beschreven scholen hebben gemeen dat het hen gaat om het leren leven met natuur en niet alleen om het leren over natuur.

Een heemtuin bij de school / Henk Zijlstra

Toen een grote hoeveelheid grond vrijkwam bij een verbouwing van de school werd er niet voor gekozen deze - tegen hoge kosten - af te voeren. De grond werd daarentegen benut om een veelzijdige educatieve natuurtuin aan te leggen. Dit korte artikel geeft een portret van deze tuin en het gebruik ervan.

Hoe een simpel grasveld een woeste weide werd / Ellen van der Hoek en Jenny van Herreweegen

Het simpel grasveld bevond zich op het terrein van het natuureducatie centrum De Hooizolder in het Zuidhollandse Sliedrecht en was onderdeel van een kinderboerderij. Heerlijk om te lezen hoe een weiland kan veranderen in een boeiend, spannend speel- en leerlandschap.

Kinderen in beweging. Motorische ontwikkeling en schoolnatuurtuinen / Kees Both

Tussen vier en zes jaar ontwikkelen kinderen de belangrijkste bewegingscompetenties door veel en veelzijdig bewegen. Vooral een verfijnde coördinatie van bewegingen wordt daardoor mogelijk en daardoor een grotere reactiesnelheid en soepelheid van de bewegingen. Deze ontwikkeling komt echter in gevaar als er minder en eenzijdiger bewogen wordt, onder andere door het verarmen van de dagelijkse speelomgeving buiten. Overgewicht en meer risico's van ongelukken zijn het gevolg. De schoolnatuurtuin en natuurspeelplaatsbieden uitgekiende mogelijkheden voor goed bewegen.

Aarde-kinderen. Leven met en leren over natuur / Kees Both

Het overgrote deel van de kinderen heeft - van nature - affiniteit met natuur en het vrije buitenspel in de natuur ('biophilia'). Voor hen is natuur primair doe-natuur, maar biedt ook plekken om weg te dromen. 'Kijkgroen' is aan hen niet besteed, is alleen maar frustrerend. 'Wilde landjes' hebben als kinderen de keus hebben de voorkeur boven een speeltuin met toestellen. Wat kinderen daarin aantrekt is het open karakter van het materiaal dat daar in grote hoeveelheden beschikbaar is, de grind waarin je kunt graven, bomen, water, etc. Er is een samengang van veiligheid/ vertrouwdheid en avontuur. Zulke plekken bieden vele ontwikkelingsstimulansen voor een brede ontwikkeling en voor het ontstaan van verbondenheid met natuur. Dergelijke ervaringen komen echter steeds meer in de knel, meer negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van kinderen en ? op termijn ? ook voor de natuur: minder draagvlak voor natuur in de toekomst. Goed ontworpen schoolnatuurtuinen en natuurspeelplaatsen zijn een goed alternatief voor de 'wilde landjes'.

De kracht van herhaling en continuïteit / Kees Both

In het onderwijs is interesse voor iets uitgangspunt voor het nader onderzoeken daarvan. Interesse is echter niet alleen startpunt voor leren en onderwijzen, maar kan ook resultaat van onderwijs zijn. Die interesse kan bijvoorbeeld gewekt worden door aandacht te geven aan cyclische veranderingen in de natuur, zoals seizoensveranderingen. In opeenvolgende jaren kunnen dezelfde veranderingen bestudeerd worden. Dat geeft herkenning en verdieping en is toch nooit helemaal hetzelfde. In dit artikel wordt een lijst van dergelijke activiteiten gegeven en wordt een daarvan uitvoerig beschreven: het karteren van zingende vogels in een beperkt gebied in de lente. Een complexe activiteit, die de potentie heeft voor krachtig leren.

De buitenklas / Kees Both

Het terrein om het schoolgebouw kan ontwikkeld worden tot natuurnabij speelterrein, voor en na schooltijd, in pauzes en zoveel mogelijk ook voor de buurt buiten de schooltijd ('het informele leerplan', waarover goed nagedacht is). Maar ook voor het gebruik als 'buitenklas' of 'leerlandschap' ten behoeve van het formele leerplan van een school. Belangrijke elementen van zo'n buitenklas worden kort beschreven, evenals de samenhang daarvan binnen de 'learnscape'.

Vraag het de vogels zelf maar / Kees Both

In drie delen beschrijft Kees Both de verschillende educatieve mogelijkheden die het ophangen van nestkastjes bij school biedt.

Kinderen hebben natuur nodig / Kees Both

Het buiten spelen van kinderen wordt steeds meer tot 'een bedreigde soort'. Dat geldt nog sterker voor spelen in en met de natuur in de woonomgeving. Met negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van kinderen. Scholen kunnen bijdragen aan verbetering - onder andere door op het eigen terrein een natuurspeelplaats te ontwikkelen waar ook kinderen uit de buurt kunnen spelen. Een plek die binnen het onderwijs ook dienst kan doen als leerlandschap voor natuureducatie.

Kindergarten - tuin voor kinderen / Kees Both

Hoe vaak is het niet door mij heengegaan als ik weer zo'n paradijsje bij een school bezocht: dit is echt een 'Kindergarten', een tuin voor kinderen. En ik werd nieuwsgierig naar Friedrich Fröbel, de 'uitvinder' van de 'kindergarten'. Wat bedoeld hij met 'kindergarten'? Hoe dacht hij over de relatie tussen jonge kinderen en natuur? En over de rol van de tuin bij de school? In dit artikel gaan we op zoek naar inspiratie in het verleden, bij Fröbel. Mede ter verheldering van keuzes bij de vormgeving en gebruik van educatieve schoolterreinen nu.

Natuur voor kinderen / Kees Both

De leefwereld van kinderen verandert sterk. Toenemende verstedelijking leidt ertoe dat zij in hun directe woonomgeving steeds minder in aanraking komen met natuur. Dat heeft negatieve gevolgen voor hun ontwikkeling, die in dit artikel worden beschreven. Hoe kunnen we meer ruimte scheppen voor natuur en kinderen?

Ruimte voor de jeugd en voor de natuur / Kees Both

Een notitie ten behoeve van het netwerk 'Ruimte voor de Jeugd', waarin ambitie en achtergronden van Springzaad zijn verwoord. In deel 1 is de hoofdtekst opgenomen, in deel 2 de onderbouwing van argumenten en deel 3 is een literatuurlijst (zie literatuurlijsten).

Samen doen en samen groeien: op weg naar een levendig schoolplein / Sigrun Lobst

Het inrichten van de directe schoolomgeving als natuurrijk speel- en leerlandschap is een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit van de leefomgeving van kinderen en aan natuureducatie. Maar hoe kan je zoiets realiseren? Vanuit haar inmiddels rijke ervaring geeft Sigrun Lobst goede raad: werk stap voor stap aan de verandering; zorg voor een goed draagvlak en goede randvoorwaarden; luister vooral ook naar de kinderen. En maak vooral ook van elke dag dat je aan de aanleg werkt tot een feestdag!

De tuinen en pleinen rond Vrije School De IJssel / Hans Carlier

Kinderen zijn geen Jantjes en Jannekes Beton en daarom moet rond de school een mooie tuin liggen. Mede daarom is de IJsselschool in Zutphen bij milieubewuste ouders erg in trek. Leerkrachten en leerlingen beseffen dat een schooltuin iets anders is dan een tuin bij huis; een schooltuin kan een uitstraling zijn van wat er binnen de school gebeurt.
Ook opgenomen in het boek 'Beter buiten spelen'. Zie elders de korte beschrijving van dit boek.

Wat voor school ben je? Een school ontmoet de natuur! / Rinus Korteweg

Hoe een schoolplein van een Jenaplanschool groener werd door levende bouwsels van wilgentakken. Het proces wordt stap voor stap beschreven en tevens wordt een relatie gelegd tussen het op die manier werken met wilgentakken en de leerstof van wereldoriëntatie.

Spelen in de wildernis / Sigrun Lobst

Een beschrijving van de achtergronden, de ontwikkeling en het gebruik van de Speeldernis - een natuurspeelplaats ('speel-wildernis') voor kinderen middenin Rotterdam. Een paradijs voor kinderen waarvan je niet gelooft dat dit (nog) mogelijk is. Maar het kan dus echt.

Kinderen lezen het schoolterrein / Kees Both

Dit artikel gaat over het leerplan en dat in relatie tot de buitenruimte van scholen. Niet het formele leerplan (schoolplan) waarin de doelen en het leerstofaanbod van de school wordt beschreven, maar het verborgen leerplan: de waarden, doelen en inhouden die 'neergeslagen' zijn in de inrichting van de buitenruimte en die hun eigen taal spreken. Op welke manier kan je er achter komen hoe kinderen deze taal lezen?
Ook opgenomen in het boek 'Beter buiten spelen'. Zie elders de korte beschrijving van dit boek

Kinderboerderij op de Toon Hermansschool zorgt ongemerkt voor veel leerdoelen / Manja de Hond

Een zeer kleine minderheid van basisscholen heeft dieren in en bij de school. De pedagogische betekenis daarvan is groot: kinderen leren omgaan met niet- menselijke wezens en leren tevens verantwoordelijkheid dragen voor het welzijn van de dieren. Met name kinderen die extra en bijzondere zorg behoeven kunnen daarvan profiteren. Maar ook onderwijskundig biedt het vele mogelijkheden voor verrijking van het curriculum.
Een praktisch verhaal over een school die al 30 jaar ervaring heeft met een kinderboerderij bij school, inclusief aanbevelingen voor scholen.

De boerderij als klaslokaal / Ceciel Verheij

In 1996 begon in Noorwegen een bijzonder experiment: 'De Levende School'. Het doel was natuur en school dichter bij elkaar te brengen. Het experiment was tweeledig: de grond rondom de school actief te gebruiken als lesmateriaal en boerderijen in de omgeving in te schakelen als educatieve bron. Inmiddels zijn er al acht van deze scholen. Achtergrond en praktijk van deze scholen worden geschetst.

Natuurtuin als bron van inspiratie / Kees Both

Bij 'leeromgeving' wordt meestal gedacht aan speel- en werkhoeken binnen het schoolgebouw - in het Freinetonderwijs 'ateliers' genoemd - en aan computers. Ook de buitenomgeving van de school biedt echter vele mogelijkheden voor 'levend leren', zeker als het schoolterrein daarvoor specifiek wordt ingericht. Dit geldt zowel voor het informele leren als voor de bijdrage die het kan leveren aan het realiseren van de kerndoelen. Een verhaal van zo'n inspirerende en krachtige leeromgeving op het schoolterrein.

Engelse ervaringen met leerlandschappen / Kees Both

In 1990 werd in Engeland een nationaal onderzoek gedaan naar de pedagogische kwaliteit van schoolterreinen. Naar aanleiding van de uitkomsten daarvan werd de organisatie 'Learning through Landscapes' opgericht, die scholen helpt bij de ontwikkeling van hun schoolterrein tot een landschap dat uitdaagt tot leren. Leren dat ook spelen omvat. Een groep Nederlandse basisschoolleraren bezocht een aantal scholen in Zuid-Engeland en maakte ook kennis met de visie en werkwijze van 'Learning through Landcapes'.

Het schoolterrein als leerlandschap: leren van 'Learning Through Landscapes' / Kees Both

Vernieuwingsscholen zoals de Werkplaats Kindergemeenschap van Kees Boeke, de Jenaplanscholen, Vrijescholen en Freinetscholen geven vanuit hun onderwijsconcept bewust aandacht aan de vormgeving van de ruimte. Dat geldt ook voor de inrichting van het schoolterrein als 'leerlandschap'. In dit artikel wordt ons een spiegel voorgehouden vanuit de geschiedenis van het Jenaplan: de praktijk van de school van Peter Petersen, destijds in Jena. Maar ook door een beschrijving van achtergronden en praktijk van het Engelse netwerk van 'Learning through Landscapes'. Een artikel over 'ontschoolsing van de school', 'zelfbeheer en leerlingparticipatie' en de mogelijkheden om voor zo'n beetje het hele curriculum het schoolterrein als 'buitenklas' te gebruiken.