Springzaad - meer ruimte voor natuur en kinderen


		Inspirerende boeken, brochures en tijdschriftenartikelen uit binnen- en buitenland • boeken en brochures (pedagogie en natuur) • brochures • artikelen uit de 'groene' en pedagogische vakliteratuur • dieren, planten en kinderen BOEKEN EN BROCHURES (PEDAGOGIE EN NATUUR) BOEKEN Vrij spel voor natuur en kinderen Auteur: Willy Leufgen en Marianne van Lier Hoe zien succesvolle, uitdagende speelplekken er uit? Uit wat voor leerplekken met zinneprikkelende natuur zijn kinderen niet weg te slaan? Bestaan zulke plekken nog? Ja, ze zijn er, op onverwachte plaatsen, ook in de stad. En iedereen met creativiteit en doorzettingsvermogen kan zelf zo'n spannend landschap realiseren. Dit boek is een ontdekkingsreis naar allerlei fantastische voorbeelden in binnen- en buitenland, een kleurrijk palet van ideeen voor een geslaagde praktijk. Het geeft bovendien pedagogische argumenten, een stappenplan, tips en heel veel adressen en websites. oktober 2007, Uitgeverij Jan van Arkel, prijs: 20,- euro Het laatste kind in het bos - hoe we onze kinderen weer in contact brengen met de natuur (oorspr. titel: Last child in the woods) Auteur: Richard Louv ‘Ik speel liever binnen, want daar zitten de stopcontacten’, zegt een jongen uit groep zes. Als u met een jongere praat kan hij u waarschijnlijk het een en ander vertellen over de regenwouden in het Amazonegebied, maar niet over de laatste keer dat hij alleen op ontdekking het bos inging of dat hij op zijn rug in het veld lag te luisteren naar de wind. Tien jaar lang trok wetenschapsjournalist Louv kriskras door Amerika en sprak hij met pedagogen, milieuactivisten, ouders, kinderen, studenten, onderwijzers, wetenschappers en religieuze leiders. Zijn onderzoek bracht hem tot de conclusie dat de babyboomers waarschijnlijk de laatste generatie vormen waarvan de leden in hun jeugd vrijelijk in het bos konden zwerven, het riviertje achter hun huis konden onderzoeken of op open stukjes land hutten konden bouwen. Nooit eerder in de geschiedenis brachten zoveel kinderen zo’n groot deel van hun tijd binnenshuis door, vaak zittend achter een tv- of computerscherm. Richard Louv brengt het gebrek aan contact met de natuur van de online-generatie in verband met verontrustende trends als de groei van overgewicht, concentratiestoornissen of depressies bij kinderen. In korte tijd is Het laatste kind in het bos in de Verenigde Staten tot een bestseller geworden. Louv is de eerste die recent onderzoek in kaart heeft gebracht waaruit blijkt dat direct contact met de natuur van wezenlijk belang is voor de fysieke en emotionele gezondheid van kinderen. Louv slaat niet alleen alarm, maar vertelt ook hoe we kunnen proberen de verbroken relatie te herstellen. De Nederlandse vertaling is voorzien van noten die daar waar mogelijk verwijzen naar de situatie in Nederland. september 2007, Uitgever Jan van Arkel, ISBN 978 90 6224 468 3, pb, 384 pagina's, prijs: 19,95 euro NaturErlebnisRäume Auteur: Manfred Pappler en Reinhard Witt Een uitstekend boek voor wie ooit zelf - van de droom tot het zinnige gebruik - het avontuur van een langdurig proces tot een spannende, leerzame, natuurrijke en esthetische schoolomgeving, natuurspeelterrein of buitenruimte van kinderdagverblijven wil aangaan. Rijk geïllustreerd, heel gedetailleerde informatie over alle stappen. Uiteraard in het Duits... Verkrijgbaar bij Stichting Oase, 22,40 euro, excl. verzendkosten. Kallmeyersche Verlagsbuchhandlung, Seelze-Velber, 2001, 279 blz., ISBN 3-7800-5268-7 Das Weidenbaubuch Auteur: Marcel Kalberer en Micky Remann Een fraai opgemaakt, inspirerend boek uit de wereld van de meest creatieve wilgenbouwers. Alle mogelijke levende en niet-levende wilgenbouwsels, van ufo's tot kathedralen, van groene klaslokalen tot wilgenspinnen, wilgencafe's, -paleizen of -bruggen. Een wonderlijk, aanstekelijk boek. AT Verlag, Aarau (CH), 1999. 128 blz., ISBN3-85502-649-1, prijs: 26,90 euro Beter buiten spelen. Het speel-leerklimaat op de speelplaats Auteur: Greet Caminada (red.) Na een algemene inleiding van de redacteur - Buitenspelen niet vanzelfsprekend – volgen vier grote afdelingen: De leerkracht in beeld; De blik op de speelplaats; Vak- en vormingsgebieden; Themasuggesties het jaar rond. Het boek wordt afgesloten met ‘nuttige adressen en websites’ en een literatuurlijst. In de ‘Pedagogische Reeks’ van ‘Het Jonge Kind’ uitgegeven door Bekadidact, Baarn, 2005. ISBN 90-262-4140-2 Gärten für Kinder Auteur: Alex Oberholzer en Lore Lässer Een andere Duitstalige bestseller op het gebied van de planning, inrichting en het gebruik van natuurrijke, spannende natuurbelevingsruimten rondom scholen, kinderdagverblijven, op speelterreinen e.d. Met voorbeelden uit de Zwitserse praktijk, met uitlopers naar de Duitstalige buren in Oostenrijk, Duitsland en Noord-Italië. Ulmer Verlag Stuttgart, 2003, 143 blz., ISBN 3-8001-4138-8 Uitdaging en veiligheid Auteur: Madelon van den Bergh (red.) Een brochure van 44 blz. die op een speelse manier dilemma's bij het spelen belicht: 24 voorbeelden om in alle openheid met elkaar in gesprek te gaan rond het thema uitdaging en veiligheid voor speelmogelijkheden van kinderen. Uitgave van de Nationale Speelraad, Utrecht, 2003; prijs 2,25 euro Vrij Spel voor het Speelbos Stichting Recreatie, Kennis en Innovatiecentrum maakte deze kleurrijke, zeer informatieve brochure in samenwerking met Staatsbosbeheer in opdracht van het ministerie van LNV (2007). Voor meer informatie en download zie: website Stichting Recreatie De groene hemel – kindertuinen Auteur: Bert Ydema De groene hemel is een rijk geïllustreerd boek, dat het prachtige verhaal van schooltuinmeester Bert Ydema vertelt. De ‘groene onderwijzer’ Bert heeft bijna veertig jaar lang zijn ziel en zaligheid gelegd in het bijbrengen van liefde voor de natuur aan duizenden Amsterdamse schoolkinderen. In het boek vertelt hij hoe we kinderen weer kunnen betrekken bij de natuur. In de schooltuin, maar ook thuis in de achtertuin, of desnoods op de vensterbank. Als smakelijke afsluiting krijg je een aantal kinderrecepten van eigen oogst voorgeschoteld. De Groene Hemel toont een idyllische natuur, maar is tegelijkertijd een praktisch boek. Over Bert Ydema is tevens een documentaire gemaakt, die op 12 mei 2008 op televisie werd uitgezonden. Een boek met prachtige kleurenfoto’s en inclusief dvd van de documentaire. 2008, Kosmos uitgevers Utrecht/Antwerpen, 128 blz, ISBN: 978-90-215-3407-7, prijs 22,50 euro Kalf, mais, boer. Hoe ervaren kinderen de boerderijschool? Auteur: Anne Remmerswaal Welke waarde hebben de ervaringen die leerlingen opdoen tijdens de boerderijschool volgens henzelf? Deze vraag staat centraal in dit onderzoek en is onderzocht met een kwalitatieve casestudy waarbij een voorbeeld van een boerderijschool - een combinatie van een boerderij en een school - centraal stond. Gezien vanuit de leerlingen kan deze boerderijschool beschouwd worden als een succes. De ervaringen die leerlingen beschrijven zijn zeer positief. Negatieve ervaringen komen weinig voor en zijn incidenteel van karakter. De leerlingen hebben het goed naar hun zin op de boerderij en vinden de meeste werkzaamheden erg leuk. Ze vinden de boerderij een fijne plek en hebben heel veel waardering voor de begeleiders van de boerderijschool. Uit de gesprekken met de leerlingen blijkt dat begeleiders een belangrijke rol spelen in het ontstaan van waardevolle ervaringen. De begeleiders bieden de leerlingen een basis van veiligheid. Er ontstaat daardoor een ruimte tussen uitdaging en veiligheid waarin leerlingen uitdagingen durven aangaan omdat ze voelen dat ze kunnen terugvallen op de begeleiders. Daarnaast geven de begeleiders de leerlingen de mogelijkheid om kansen te benutten en om te zetten tot waardevolle ervaringen. Ze laten leerlingen meedenken en meebeslissen en stimuleren zo een gevoel van eigenaarschap. Ze geven vrijheid waardoor leerlingen ruimte krijgen om aan te sluiten op hun eigen behoeften zoals alleen zijn. Dit onderzoek is te downloaden op www.nmeonderzoek.nl, zoeken bij 'remmerswaal'. Uitgegeven als rapport door Wageningen Universiteit Entwicklung von Pflanzungen und Ansaaten einheimischer Wildpflanzen in Natur-Erlebnis-Raeumen Auteur: Thomas Pecher Gedegen studie van een jonge Duitse tuin- en landschapsarchitect, tevens lid van de Duitse Naturgartenverein. 183 blz. teksten en ongeveer evenveel pagina's met tabellen en algemene informatie. Via Stichting Oase digitaal te ontvangen (mail info@stichtingoase.nl). Doctoraalscriptie landschapsarchitectuur Natur Erlebnis Schulhof Auteur: dr. Reinhard Witt Een compacte A-4 brochure van 56 blz. met veel ideeen voor de inrichting van natuurrijke, avontuurlijke schoolterreinen van de bekende duitse schoolnatuurtuinpionier. Dominoverlag Guenter Brinek, Muenchen, 2009, 7,90 euro Groen is Gras - Natuurbeleving in de kinderopvang Auteur: Buitenkans, Veldwerk Nederland e.a. Deze DVDvideo laat op overtuigende wijze zien waarom natuurbeleving in de kinderopvang belangrijk is en op welke manier natuurbeleving invulling kan krijgen in een kindercentrum. Ook gaat de DVD in op de houding van de pedagogisch medewerkers en de dilemma's die bij natuurbeleving in de kinderopvang mogelijk een rol spelen. Van toegevoegde waarde: een leuke kleine handleiding (60 blz., full color) en de extra lage camera voering op kindhoogte. VidiMAX Filmproductie, 2009 Speelnatuur in de stad Auteur: Sigrun Lobst e.a. De studie ‘Speelnatuur in de stad, hoe maak je dat?’, geschreven door Sigrun Lobst, Margit Schuster en Suzanne Borgharts (De Speeldernis Rotterdam), Josine van den Boogaard en Jennie Odink(GGD Rotterdam) en Lenneke Vaandrager, Mariette Custers en Dorit Haubenhofer (Wageningen Universiteit) is nu ook in boekvorm te verkrijgen. Na het definieren van speelnatuur worden een aantal bestaande plekken systematisch geanalyseerd. Dit levert handvatten op voor ontwerp. Kernbegrippen zijn vrij spel, veranderbaarheid (spelen mét de natuur, in plaats van in de natuur) en een complexe ‘landschaps’structuur. Dat is de basis om meer speelnatuur te maken. Ook verschillende vormen van lokaal beleid worden naast elkaar gelegd. De actuele kennis over spelen in het groen staat erin, en de aanwijzingen die dit oplevert voor de inrichting. In de praktijk gaat het niet alleen om de fysieke plek: de sociale inbedding is minstens zo belangrijk voor goed functioneren. Uitgeverij Jan van Arkel, 2009, ISBN 978 90 6224 498 0 Gebonden, 228 pagina's Prijs: € 20,–, of kijk op http://www.hetlaatstekindinhetbos.nl/speelnatuur.html om te downloaden. oktober 2009 BROCHURES ARTIKELEN De Brede School en groene speelruimte: Een korte handreiking Auteur: Frank Studulski en Kees Both Een beknopte brochure (16 pagina’s) over de bedoelingen, ontwerp en aanleg en het gebruik van natuurrijke buitenruimtes bij Brede Scholen. Het vormt een sleutel op verdere informatie en verwijst daarom naar uitvoeriger publicaties en naar websites. klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) BOEKEN Natuurlijk spelen De gemeente Amersfoort is de afgelopen jaren enthousiast geworden voor het natuurlijke spelen. Naast de natuurspeelplaatsen die de gemeente heeft aangelegd, zijn er ook verschillende scholen die hun schoolplein omtoverden tot natuurlijke speelplek en heeft de Stichting Kinderopvang Amersfoort besloten alle buitenruimtes groen te maken en zijn er allerlei initiatieven van ouders in de stad om natuurlijk spelen mogelijk te maken. Al deze initiatieven bieden kinderen de mogelijkheid om met en in de natuur te spelen, te ravotten, te klimmen, hutten te bouwen en te struinen. Bovendien verrijken al deze natuurlijke speelplekken het groene aanzicht en daarmee de leefbaarheid van de stad. Met dit boekje laten ze zien hoe ver ze gevorderd zijn met de natuurspeelplaatsen. Dit boekje bevat een overzicht van gerealiseerde plekken en initiatieven in Amersfoort, met zo veel mogelijk inzicht in de manier waarop deze tot stand zijn gekomen en handvatten voor enthousiastelingen. inspiratieboekje gemeente Amersfoort ARTIKELEN UIT DE 'GROENE' EN PEDAGOGISCHE VAKLITERATUUR ARTIKELEN Genieten in de schooltuin Auteur: Jos Korsten (...) 'Eigenlijk kun je gerust stellen, aan het eind van een jarenlang proces, dat de schooltuin nu echt leeft. Er gebeurt regelmatig van alles. Er worden dingen gemaakt, onderzocht en vastgelegd, er wordt gevierd en van kunst genoten, er wordt onderhoud gepleegd en verzorgd, er wordt gespeeld en samen beleefd, er vinden ontmoetingen plaats en er is verwondering. Wat wil je nog meer ? Als dát geen genieten is voor een jeugd, die verder dan ooit van de natuur afstaat… Het is meer dan de moeite waard om ze daar weer naar terug te brengen!' (Jos Korsten, NME coordinator en leerkracht van groep 8, basisschool 't Kiemveld, Den Dungen, N. Br.) Tijdschrift Oase, herfst 2008 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Ruimte voor de jeugd en voor de natuur Auteur: Kees Both deel 1: hoofdtekst Een notitie ten behoeve van het netwerk ‘Ruimte voor de Jeugd’’, november 2004 klik hier om het artikel te lezen » (Word-document) Ruimte voor de jeugd en voor de natuur Auteur: Kees Both Deel 2. Verantwoording In dit gedeelte wordt verantwoord op welk onderzoek de beweringen in het eerste deel gestoeld zijn. De genoemde literatuur is opgenomen in deel 3 – literatuurlijst (zie subrubriek literatuurlijsten.) Een notitie ten behoeve van het netwerk ‘Ruimte voor de Jeugd’’, november 2004 klik hier om het artikel te lezen » (Word-document) Leve de verscheidenheid Auteur: Kees Both Scholen kunnen hun buitenruimte op verschillende manieren op een natuurrijke wijze inrichten. Die verschillen hangen samen met verschillen in visie – accenten die de school wil leggen – en in de situatie ter plaatse.In dit artikel worden drie scholen vergelijkenderwijs geportretteerd aan de hand van een aantal aandachtspunten. Daarbij is er niet alleen aandacht voor ontwerp en aanleg, maar ook voor gebruik en beheer. Lezers kunnen zich aan deze portretten spiegelen. De beschreven scholen hebben gemeen dat het hen gaat om het leren leven met natuur en niet alleen om het leren over natuur. Verschenen in De Wereld van het Jonge Kind, februari 2006 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Kinderen in beweging. Motorische ontwikkeling en schoolnatuurtuinen Auteur: Kees Both Tussen vier en zes jaar ontwikkelen kinderen de belangrijkste bewegingscompetenties door veel en veelzijdig bewegen. Vooral een verfijnde coördinatie van bewegingen wordt daardoor mogelijk en daardoor een grotere reactiesnelheid en soepelheid van de bewegingen. Deze ontwikkeling komt echter in gevaar als er minder en eenzijdiger bewogen wordt, onder andere door het verarmen van de dagelijkse speelomgeving buiten. Overgewicht en meer risico’s van ongelukken zijn het gevolg. De schoolnatuurtuin en natuurspeelplaatsbieden uitgekiende mogelijkheden voor goed bewegen. In: De Wereld van het Jonge Kind, december 2005 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Aarde-kinderen. Leven met en leren over natuur Auteur: Kees Both Het overgrote deel van de kinderen heeft ‘van nature’affiniteit met natuur en het vrije buitenspel in de natuur (‘biophilia’). Voor hen is natuur primair doe-natuur, maar biedt ook plekken om weg te dromen. ‘Kijkgroen’ is aan hen niet beteed, is alleen maar frustrerend. ‘Wilde landjes’ hebben als kinderen de keus hebben de voorkeur boven een speeltuin met toestellen. Wat kinderen daarin aantrekt is het open karakter van het materiaal dat daar in grote hoeveelheden beschikbaar is, de grind waarin je kunt graven, bomen, water, etc. Er is een samengang van veiligheid/ vertrouwdheid en avontuur. Zulke plekken bieden vele ontwikkelingsstimulansen voor een brede ontwikkeling en voor het ontstaan van verbondenheid met natuur. Dergelijke ervaringen komen echter steeds meer in de knel, metr negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van kinderen en – op termijn – ook voor de natuur: minder draagvlak voor natuur in de toekomst. Goed ontworpen schoolnatuurtuinen en natuurspeelplaatsen zijn een goed alternatief voor de ‘wilde landjes’. In: De Wereld van het Jonge Kind, oktober 2005 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) De buitenklas Auteur: Kees Both Het terrein om het schoolgebouw kan ontwikkeld worden tot natuurnabij speelterrein, voor en na schooltijd, in pauzes en zoveel mogelijk ook voor de buurt buiten de schooltijd (‘het informele leerplan’, waarover goed nagedacht is). Maar ook voor het gebruik als ‘buitenklas’ of ‘leerlandschap’ ten behoeve van het formele leerplan van een school. Belangrijke elementen van zo’n buitenklas worden kort beschreven, evenals de samenhang daarvan binnen de ‘learnscape’. Verschenen in: JSW, juni 2005 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Kinderen hebben natuur nodig Auteur: Kees Both Het buiten spelen van kinderen wordt steeds meer tot ‘een bedreigde soort’. Dat geldt nog sterker voor spelen in en met de natuur in de woonomgeving. Met negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van kinderen. Scholen kunnen bijdragen aan verbetering – onder andere door op het eigen terrein een natuurspeelplaats te ontwikkelen waar ook kinderen uit de buurt kunnen spelen. Een plek die binnen het onderwijs ook dienst kan doen als leerlandschap voor natuureducatie. Verschenen in JSW, januari 2005 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Kindergarten - tuin voor kinderen Auteur: Kees Both Hoe vaak is het niet door mij heengegaan als ik weer zo’n paradijsje bij een school bezocht: dit is echt een ‘Kindergarten’, een tuin voor kinderen. En ik werd nieuwsgierig naar Friedrich Fröbel, de ‘uitvinder’ van de ‘kindergarten’. Wat bedoeld hij met ‘kindergarten’? Hoe dacht hij over de relatie tussen jonge kinderen en natuur? En over de rol van de tuin bij de school? In dit artikel gaan we op zoek naar inspiratie in het verleden, bij Fröbel. Mede ter verheldering van keuzes bij de vormgeving en gebruik van educatieve schoolterreinen nu. Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, januari 2005 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Schoolterrein als natuurnabij leerlandschap Auteur: Kees Both Een overzicht van artikelen in Mensen-kinderen en De Wereld van het Jonge Kind, voor een deel in een schema samengevat. Verschenen in Mensen-kinderen, november 2004 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Samen doen en samen groeien: op weg naar een levendig schoolplein Auteur: Sigrun Lobst Het inrichten van de directe schoolomgeving als natuurrijk speel- en leerlandschap is een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit van de leefomgeving van kinderen en aan natuureducatie. Maar hoe kan je zoiets realiseren? Vanuit haar inmiddels rijke ervaring geeft Sigrun Lobst goede raad: werk stap voor stap aan de verandering; zorg voor een goed draagvlak en goede randvoorwaarden; luister vooral ook naar de kinderen. En maak vooral ook van elke dag dat je aan de aanleg werkt tot een feestdag! Verschenen in: Mensen-kinderen, november 2004 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Natuur voor kinderen Auteur: Kees Both De leefwereld van kinderen verandert sterk. Toenemende verstedelijking leidt ertoe dat zij in hun directe woonomgeving steeds minder in aanraking komen met natuur. Dat heeft negatieve gevolgen voor hun ontwikkeling, die in dit artikel worden beschreven. Hoe kunnen we meer ruimte scheppen voor natuur en kinderen? Verschenen in Pedagogiek in Praktijk, december 2004 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) De tuinen en pleinen rond Vrije School De IJssel Auteur: Hans Carlier Kinderen zijn geen Jantjes en Jannekes Beton en daarom moet rond de school een mooie tuin liggen. Mede daarom is de IJsselschool in Zutphen bij milieubewuste ouders erg in trek. Leerkrachten en leerlingen beseffen dat een schooltuin iets anders is dan een tuin bij huis; een schooltuin kan een uitstraling zijn van wat er binnen de school gebeurt. Ook opgenomen in het boek 'Beter buiten spelen'. Zie elders de korte beschrijving van dit boek Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, mei 2004 Spelen in de wildernis Auteur: Sigrun Lobst Een beschrijving van de achtergronden, de ontwikkeling en het gebruik van de Speeldernis – een natuurspeelplaats (‘speel-wildernis’) voor kinderen middenin Rotterdam. Een paradijs voor kinderen waarvan je niet gelooft dat dit (nog) mogelijk is. Maar het kan dus echt. Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, maart, 2004 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Kinderen lezen het schoolterrein Auteur: Kees Both Dit artikel gaat over het leerplan en dat in relatie tot de buitenruimte van scholen. Niet het formele leerplan (schoolplan) waarin de doelen en het leerstofaanbod van de school wordt beschreven, maar het verborgen leerplan: de waarden, doelen en inhouden die ‘neergeslagen’ zijn in de inrichting van de buitenruimte en die hun eigen taal spreken. Op welke manier kan je er achter komen hoe kinderen deze taal lezen? Ook opgenomen in het boek 'Beter buiten spelen'. Zie elders de korte beschrijving van dit boek Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, februari 2004 De boerderij als klaslokaal Auteur: Ceciel Verheij In 1996 begon in Noorwegen een bijzonder experiment: ‘De Levende School’. Het doel was natuur en school dichter bij elkaar te brengen. Het experiment was tweeledig: de grond rondom de school actief te gebruiken als lesmateriaal en boerderijen in de omgeving in te schakelen als educatieve bron. Inmiddels zijn er al acht van deze scholen. Achtergrond en praktijk van deze scholen worden geschetst. Verschenen in Educare (2003/1) en in Mensenkinderen (november 2003) klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Natuurtuin als bron van inspiratie Auteur: Kees Both Bij ‘leeromgeving’ wordt meestal gedacht aan speel- en werkhoeken binnen het schoolgebouw – in het Freinetonderwijs ‘ateliers’ genoemd – en aan computers. Ook de buitenomgeving van de school biedt echter vele mogelijkheden voor ‘levend leren’, zeker als het schoolterrein daarvoor specifiek wordt ingericht. Dit geldt zowel voor het informele leren als voor de bijdrage die het kan leveren aan het realiseren van de kerndoelen. Een verhaal van zo’n inspirerende en krachtige leeromgeving op het schoolterrein. Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, juni 2003 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Engelse ervaringen met leerlandschappen Auteur: Kees Both In 1990 werd in Engeland een nationaal onderzoek gedaan naar de pedagogische kwaliteit van schoolterreinen. Naar aanleiding van de uitkomsten daarvan werd de organisatie ‘Learning through Landscapes’ opgericht, die scholen helpt bij de ontwikkeling van hun schoolterrein tot een landschap dat uitdaagt tot leren. Leren dat ook spelen omvat. Een groep Nederlandse basisschoolleraren bezocht een aantal scholen in Zuid-Engeland en maakte ook kennis met de visie en werkwijze van ‘Learning through Landcapes’. Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, januari 2003 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Het verhaal bij het schoolplein Auteur: Sigrun Lobst Het schoolplein behoort een integraal onderdeel te zijn van het schoolleven. Ook het plein kan een soort biografie hebben, een verhaal. Dan kunnen kinderen, leerkrachten en ouders elkaar ervan vertellen en beleven ze hun eigen vormgevende kracht in een speelse dialoog met de natuurkrachten. Ook opgenomen in het boek 'Beter buiten spelen'. Zie elders de korte beschrijving van dit boek Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, januari 2003 Een tuin bij de school - het schoolterrein als leerlandschap Auteur: Kees Both Een kleine, maar groeiende minderheid van basisscholen is bezig om het terrein om de school te ontwikkelen als leerlandschap voor de kinderen. Verrijking van de omgeving, betrokkenheid en verbondenheid hebben daar alles mee te maken, diverse facetten van ervarings- en ontwikkelingsgericht onderwijs zijn er te herkennen. De vormgeving van de ruimte in en om de school kan veel invloed hebben op de manier waarop kinderen de wereld en zichzelf leren zien. Bovendien is het een belangrijk pedagogisch visitekaartje van scholen. Verschenen in: De wereld van het jonge kind, april 2002 Het schoolterrein als leerlandschap: leren van ‘Learning Through Landscapes’ Auteur: Kees Both Vernieuwingsscholen zoals de Werkplaats Kindergemeenschap van Kees Boeke, de Jenaplanscholen, Vrijescholen en Freinetscholen geven vanuit hun onderwijsconcept bewust aandacht aan de vormgeving van de ruimte. Dat geldt ook voor de inrichting van het schoolterrein als ‘leerlandschap’. In dit artikel wordt ons een spiegel voorgehouden vanuit de geschiedenis van het Jenaplan: de praktijk van de school van Peter Petersen, destijds in Jena. Maar ook door een beschrijving van achtergronden en praktijk van het Engelse netwerk van ‘Learning through Landscapes’. Een artikel over ‘ontschoolsing van de school’, ‘zelfbeheer en leerlingparticipatie’ en de mogelijkheden om voor zo’n beetje het hele curriculum het schoolterrein als ‘buitenklas’ te gebruiken. In: Mensen-kinderen, maart 1999 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Een heemtuin bij de school Auteur: Henk Zijlstra Toen een grote hoeveelheid grond vrijkwam bij een verbouwing van de school werd er niet voor gekozen deze – tegen hoge kosten – af te voeren. De grond werd daarentegen benut om een veelzijdige educatieve natuurtuin aan te leggen. Dit korte artikel geeft een portret van deze tuin en het gebruik ervan. In: Mensenkinderen, nr. 100, januari 2006 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Natuur als bondgenoot bij zorgverbreding Auteur: Kees Both Natuur (planten en dieren, natuurrijke plekken) draagt bij aan het welzijn en een brede ontwikkeling van kinderen, alle kinderen. Aandachtsherstel (= ‘mentaal uitrusten’) is daarbij een belangrijk sleutelbegrip. Natuur werkt ook preventief wat betreft het ontstaan van aandachtsproblemen. Bij kinderen met aandachtsproblemen kan natuur matigend, ontspannend werken. Natuur is daarom een bondgenoot bij zorgverbreding. In: De Wereld van het Jonge Kind, maart 2007 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Spelen met water Auteur: Kees Both Er vallen steeds vaker enorme regenbuien. De afvoer van al dat water in de gebouwde omgeving is een groot probleem. Of is het een kans? Bijvoorbeeld als je het water tijdelijk vasthoudt en infiltreert op het schoolterrein. En dat water benut als ‘ontwikkelingsmateriaal’ voor de kinderen. Mogelijkheden daarvoor worden beschreven, mede aan de hand van de praktijk van twee scholen.. Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, april 2007 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Speelwater bij school Auteur: Kees Both Voorbouwend op het vorige artikel wordt de verbinding tussen waterbeheer en natuurbeleving beschreven zoals een andere school dat vormgeeft. De vraag hoe je daarbij draagvlak kunt verwerven in het team en bij ouders krijgt daarbij in het bijzonder aandacht, evenals de verschillende verschijningsvormen van water op het schoolterrein en het omgaan met risico’s. Er is bij deze omgang met water meer aan de hand dan ‘aardig’ spel. Er is zelfs een existentiële dimensie in het spel. Het artikel wordt afgesloten met een aantal aanbevelingen. Verschenen in: De Wereld van het Jonge Kind, mei 2007 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Wat voor school ben je? Een school ontmoet de natuur! Auteur: Rinus Korteweg Hoe een schoolplein van een Jenaplanschool groener werd door levende bouwsels van wilgentakken. Het proces wordt stap voor stap beschreven en tevens wordt een relatie gelegd tussen het op die manier werken met wilgentakken en de leerstof van wereldoriëntatie. In: Mensenkinderen, mei 2004 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Laat je flora maar thuis Auteur: Jan van Boeckel In natuur- en milieueducatie kan het moeilijk zijn om interesse te wekken bij jongeren. Te zeer op natuurwetenschappelijke leest geschoeide programma's en een overdosis aan informatie over achteruitgang van ecologische diversiteit lijken ze eerder af te stoten dan warm te maken voor de natuur. Mogelijk biedt een kunstzinnig geïnspireerde benadering van natuureducatie nieuwe openingen. In dit artikel een aantal inspirerende voorbeelden uit de Noordelijke landen. klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Ruimte voor bewegen Auteur: Kees Both Bij kinderen geldt: bewegen is leven. Maar het bewegen van kinderen wordt vaak belemmerd, wat leidt tot ‘bewegingsarmoede’ en de negatieve gevolgen daarvan voor de fysieke en mentale gezondheid. In dit artikel wordt gepleit voor het bevorderen van alledaagse vormen van bewegen op school, het lopen of fietsend naar school gaan (met de belevenissen onderweg die daar ook bij horen) en het vrije veelzijdige buitenspel in de dagelijkse leefomgeving en bij school. Bij het laatste bieden in het bijzonder natuurspeelplaatsen en schoolnatuurtuinen stimulansen tot veelzijdig bewegen. Het gaat om bewegen als principe van een gezonde school en een gezonde leefomgeving. Verschenen in De Wereld van het Jonge Kind, september 2007 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Wilde mogelijkheden: het beheer van speelnatuur Auteur: Paul Janssen en Kees Both Kinderen hebben voor hun buitenspel een sterke voorkeur voor ‘wilde landjes’. Speelnatuur heeft de kenmerken van zulke terreinen: natuur die veel dynamiek verdraagt. Ontwikkeling en beheer van natuurspeelplaatsen zijn het meest gebaat bij een integrale benadering, door betrokkenheid van scholen, burgers, e.a. bij het vormgeven en beheren van hun leefomgeving. Belangrijke principes zijn: zorgen voor een vorm van toezicht en zorg voor op de plek toegesneden beheer. Voorbeelden daarvan worden gegeven. verschenen in Groen, januari 2008 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Buitenspelen is ook bewegen Auteur: Kees Both en Josine van den Boogaard Kinderen moeten meer bewegen, onder andere om overgewicht tegen te gaan. Daarbij wordt deelname aan de georganiseerde sport meestal als belangrijkste remedie gezien, waaronder samenwerking van scholen en sportverenigingen. Maar sportdeelname is niet voor alle kinderen een passende preventiemaatregel. Een bredere, minder verkokerde benadering is nodig: het bevorderen van veelzijdig bewegen, met name door uitdagen tot buitenspel. Het mogelijk maken daarvan door zorg voor een bewegingsrijke leefomgeving is een belangrijke pedagogische opgave. De Speeldernis in Rotterdam is een inspirerend voorbeeld van zo’n bewegingsrijke leefomgeving.. In: Pedagogiek in Praktijk Magazine, september 2008 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) De boom in Auteur: Paul Janssen, Kees Both en Josine van den Boogaard Een pleidooi voor levende klimbomen voor kinderen in de stad vanuit drie perspectieven: Pedagogisch - Het klimmen in bomen levert belangrijke ontwikkelingsstimulansen voor kinderen, waaronder het verwerven van durf en doorzettingsvermogen en andere ‘life skills’, aandachtig en veelzijdig bewegen, een boom op een intieme wijze leren kennen, het genieten van het bovenin een boom zitten. Ecologisch en boomtechnisch - De vorm van de boom en een lage takinzet zijn van belang, maar ook de plaatsen waar de geschikte bomen staan. In het bijzonder bosplantsoen geeft veel mogelijkheden, voor het spel van kinderen en om goede klimbomen te laten ontwikkelen. Er wordt een lijst van geschikte bomen en aanwijzingen voor snoeien gegeven. Aansprakelijkheid en veiligheid – de verantwoordelijkheid van beheerders en opvoeders, evenals de juridische kant worden uitvoerig besproken. Natuurlijke, levende bomen vallen buiten het Warenbesluit Attractie- en Speeltoestellen, maar er is wel een zorgplicht. Het artikel wordt besloten met aanbevelingen, een kliminstructie voor kinderen en een literatuurlijst. Groen, september 2008 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Natuur voor de allerjongsten: groen in de kinderopvang Auteur: Kees Both Er werd landelijk een 'Pedagogisch Kader Kindercentra 0 – 4 jaar' ontwikkeld, als raamwerk voor praktijkontwikkeling, kwaliteitszorg en professionalisering in de opvang van de jongste kinderen. . Binnen dit raamwerk is ook een hoofdstuk over 'Natuur en fysieke omgeving' opgenomen, ook te omschrijven als 'natuur en techniek'. Daarin wordt beschreven wat het belang is van een natuurrijke omgeving voor de ontwikkeling van baby's en peuters, hoe je zo'n omgeving kunt inrichten en hoe je de kinderen kunt begeleiden in hun ontmoeting met die omgeving. Het artikel geeft een overzicht van dit 'groene' hoofdstuk binnen het Pedagogisch Kader, voorafgegaan door een inleiding over 'groene kinderopvang' in het algemeen. De Wereld van het Jonge Kind, februari 2009 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Buiten spel met losse dingen Auteur: Kees Both In de wereld van de landschapsarchitecten spreekt men wel van een 'theory of loose parts' – een theorie van losse dingen. Losse dingen – zoals bladeren, takken, stenen – zijn gemakkelijk en op vele wijzen te hanteren en te combineren en stimuleren daardoor de creativiteit meer dan statische structuren. Dat geldt ook van materialen als grond/ zand, die gemakkelijk te vormen en in combinatie met andere dingen te gebruiken zijn. Dat geldt ook voor water. Deze theorie wordt beschreven voor de buitenruimte van een school: onder andere het maken van 'heksensoep' en mandala's en het bouwen van een prehistorisch huis. De wereld van het jonge kind, mei 2008 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Kinderen kleien zich naar ons voorbeeld Auteur: Gerwine Wuring Pleidooi om in de natuur- en milieu-educatie meer aandacht te schenken aan de houding van volwassenen in hun relatie met de natuur. In het belang van de kinderen waarmee ze werken. Immers onze onbewuste overtuigingen, onze innerlijke natuur en onze niet uitgesproken boodschappen ten aanzien van de natuur, daarover leren de kinderen het meest. Ondanks al onze goede bedoelingen om hen meer speelruimte te geven in de natuur, mogen wij niet op hen afschuiven wat we zelf zo moeilijk voor elkaar kunnen krijgen. Namelijk ons wezenlijk en diep van binnen verbonden te weten met de natuur en daar naar te handelen. Verschenen in EigenAardig,nr 35 - maart 2006, Aarde Netwerk Aarde, Milieu & Spiritualiteit klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Duurzame landschappen voor kinderen. Samenvatting van en reflectie op ‘The systainable landscape’, van Susan Herrington. Auteur: Kees Both Voor kinderen ontworpen landschappen tonen: -hoe over de omgang met de natuur wordt gedacht; -welke waarden over de omgang met de natuur op volgende generaties worden overgedragen. Bij scholen, kinderdagverblijven, etc. worden steeds vaker natuurrijke landschappen voor kinderen worden in toenemende mate ontwikkeld. Het zijn belangrijke middelen voor een opvoeding tot een natuurbetrokken bestaan. Informeel leren door spel en formeel leren komen hier beide aan bod. Dit document doet verslag van het leerproces van een ontwerper. Samen met anderen ontwerpt zij tuinen bij scholen en centra voor kinderopvang, op de schaal van de enkele instelling en als ‘master plan’ voor een hele groep scholen. Het verslag culmineert in een internationale ontwerpwedstrijd voor enkele scholen in een park dat deel uitmaakt van een ecologische wijk. Het verhaal biedt vele praktische tips, maar ontwikkelt vooral een visie op het ontwerpen van natuurrijke plekken voor kinderen. Het levert bouwstenen voor de conceptontwikkeling ten behoeve van de ontwikkeling van zulke plekken. klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) 2 aan 2 Auteur: Wouter van Santen en Jan van Schaik Over de aanleg van een natuurlijke speelplaats bij BSO 2 aan 2 in Den Haag. Oase, lente 2008 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) De kwaliteit van de natuur Auteur: Tonneke Bekkers Tonneke Bekkers geeft in dit artikel een pedagogische visie waarin natuurbeleving centraal staat. Ze biedt kinderopvangorganisaties nieuwe kansen om kwaliteitsverbetering mogelijk te maken. Deze visie moet dan wel consequent doorgevoerd worden bij de inrichting van de binnen- en buitenruimte, de keuze van materialen en het aanbod natuuractiviteiten. Management kinderopvang, november 2009 LITERATUURLIJSTEN Ruimte voor de jeugd en voor de natuur Auteur: Kees Both Deel (3) Lijst van geraadpleegde literatuur Een notitie ten behoeve van het netwerk ‘Ruimte voor de Jeugd’’, september 2004 klik hier om de literatuurlijst te bekijken » (Word-document) DIEREN, PLANTEN EN KINDEREN ARTIKELEN Kinderboerderij op de Toon Hermansschool zorgt ongemerkt voor veel leerdoelen Auteur: Manja de Hond Een zeer kleine minderheid van basisscholen heeft dieren in en bij de school. De pedagogische betekenis daarvan is groot: kinderen leren omgaan met niet- menselijke wezens en leren tevens verantwoordelijkheid dragen voor het welzijn van de dieren. Met name kinderen die extra en bijzondere zorg behoeven kunnen daarvan profiteren. Maar ook onderwijskundig biedt het vele mogelijkheden voor verrijking van het curriculum. Een praktisch verhaal over een school die al 30 jaar ervaring heeft met een kinderboerderij bij school, inclusief aanbevelingen voor scholen. In: Mensen-kinderen, januari 2004 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Vraag het de vogels zelf maar Auteur: Kees Both In drie delen beschrijft Kees Both de verschillende educatieve mogelijkheden die het ophangen van nestkastjes bij school biedt. Verschenen in Mensenkinderen, november 2004, januar 2005, maart 2005 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document) Adopteer een boom. Bomen het jaar rond Auteur: Kees Both Niet het vele is goed, maar het goede is veel. Dat geldt ook voor de leerstof van natuuronderwijs. In dit artikel wordt dit pedagogische principe geïllustreerd aan het adopteren van een boom door kleutergroepen in de basisschool. Voor het spelen en werken rond die concrete boom wordt en jaarkalender van activiteiten voorgesteld. Een aantal van die activiteiten worden uitvoeriger beschreven in het katern ‘Spelend leren’ over ‘Bomen’, dat te downloaden is van www.hjk-online.nl / archief In: De Wereld van het Jonge Kind, september 2006 klik hier om het artikel te lezen » (PDF-document)